TOHUMLA ÇOĞALTILAN BAHÇE NANESİ (Mentha spicata L.) GENOTİPLERİNİN MORFOLOJİK, AGRONOMİK, KİMYASAL ÖZELLİKLERİNİN KARAKTERİZASYONU VE UÇUCU YAĞLARDAKİ KİMYASAL VARYASYONUN İNCE TABAKA KROMATOGRAFİSİ İLE BELİRLENMESİ

---

Tezin Türü: Doktora

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Isparta Uygulamalı Bilimler Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Bahçe Bitkileri Anabilim Dalı, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2025

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: DERYA ÖRMECİ

Danışman: İsa TELCİ

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

Bu çalışmada; Mentha spicata L. türünde tohumla varyasyon oluşturma ve oluşan yeni genotiplerin morfolojik ve tarımsal özellikleri ile kimyasal varyasyonun ince tabaka kromatografisi (İTK) ve GC-MS ile birlikte belirlenmesi amaçlanmıştır. Çalışma 2022 – 2023 yıllarında yürütülmüştür. Bitki materyali olarak Mentha spicata L. türüne ait yerli (Spica 1) ve yabancı (USDA, PI 557886) iki farklı klon ebeveyn olarak kullanılmıştır. Bu klonların tohumlarından elde edilen bitkiler tarla koşullarında yetiştirilerek morfolojik, tarımsal ve kimyasal özellikleri belirlenmiştir. Verim değerleri ilk yıl bitki başına (g/bitki), ikinci yıl birim alan (g/m2) üzerinden hesaplanmıştır. Çalışmada İTK ile taranarak seçilen örneklerin kimyasal kompozisyonu GC-MS ve GC-FID ile aydınlatılmıştır. Deneme sonunda en yüksek yeşil herba verimleri Spica 1 genotiplerinde 2445.0 g/m2 (S-17), PI 557886 genotiplerinde ise 3688.0 g/m2 (P-30) olmuştur. Denemenin ilk yılında uçucu yağ oranları ikinci yıla oranla daha yüksek bulunmuş incelenen genotiplerde uçucu yağ oranı %4.11 (PI-5) ile maksimum değere ulaşılmıştır. İTK taramaları sonucu, Spica 1 genotiplerinden 13, PI 557886 genotiplerinden 11 örnek GC-MS analizi için seçilmiştir. Genotiplerde ebeveyn klonlardan kimyasal olarak farklı örneklere rastlanmıştır. Seçilen Spica 1 genotiplerinde 4 farklı (karvon, trans-piperiton oksit, piperitenone oksit ve karvon/piperitenone), PI 557886 genotiplerinde 3 farklı (karvon, piperitenone oksit, karveol/pulegon) kimyasal grup belirlenmiştir. Çalışma sonucunda yabancı tozlanan fertil nane türlerinde tohumla üretimle geniş varyasyonun yanında kimyasal olarak farklı genotiplere rastlanabileceği ve bu farklılığın GC-MS analizleri öncesi İTK ile belirlenebileceği, İTK'nın çeşit geliştirme ve kimyasal çeşitliliğin belirlenmesinde kullanılabileceği belirlenmiştir.