TIBBİ ADAÇAYI (Salvia officinalis L.) VE ANADOLU ADAÇAYI (Salvia fruticosa Mill.)'NDA KOLHİSİN İLE POLİPLOİDİ UYARTISININ BAZI MORFOLOJİK, ANATOMİK, SİTOLOJİK VE TARIMSAL ÖZELLİKLER ÜZERİNE ETKİSİ

---

Tezin Türü: Doktora

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Isparta Uygulamalı Bilimler Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Tarla Bitkileri Anabilim Dalı, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2025

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: ÜMMÜ TUĞLU

Danışman: Hasan BAYDAR

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

Adaçayı (Salvia spp.), içerdiği terpenler ve fenolik bileşikler nedeniyle yüksek değere sahip tıbbi ve aromatik bir bitkidir. Tıbbi adaçayı (Salvia officinalis L.) ve Anadolu adaçayı (Salvia fruticosa Mill.), birçok bitki türüne kıyasla daha az kromozoma ve daha küçük genoma sahip diploid (2n = 2x = 14) türlerdir. Bu çalışma, ekonomik öneme sahip bu iki adaçayı türünde kolhisin uygulamasıyla autotetraploid bitkiler üretmede etkili bir sistem geliştirmek ve elde edilen autotetraploid bireylerin (2n = 4x = 28) fenolojik, morfolojik, fizyolojik, sitolojik, tarımsal ve kalite özelliklerini diploid ebeveynleriyle karşılaştırmak amacıyla yürütülmüştür. Poliploidi indüksiyonu için kolhisin muamelesi (0, 125, 250 ve 500 ppm), S. officinalis cv. Elif ve S. fruticosa cv. Karık'ın hem çimlenme sırasında embriyolara hem de fide dönemi sürgün uçlarına uygulanmıştır. Nükleer DNA miktarı (pg/2C) akış sitometrisi ile belirlenmiş, S. officinalis'te 9 adet ve S. fruticosa'da 16 adet autotetraploid bitki tanımlanmış; poliploidizasyon etkinliği sırasıyla %15.0 ve %12.3 olarak tespit edilmiştir. Her iki türde de en yüksek poliploidi indüksiyonu 48 saat süreyle 250 ppm konsantrasyonunda tohuma kolhisin muamelesi ile elde edilmiştir. Diploid bitkilere kıyasla autotetraploid bitkilerde stoma ve polen boyutlarında artış ve kloroplast sayısında yükselme gözlenirken; polen üretimi ve canlılığı, büyüme hızı ve biyokütle verimi azalmıştır. Autotetraploid bitkilerde uçucu yağ taşıyan glandlı trikomların boyutu artmakla birlikte yaprak yüzeyinde sayıları (yoğunlukları) azaldığı için uçucu yağ içerikleri diploidlerin gerisinde kalmıştır. Tartılı derecelendirme sonuçlarına göre iki adet diploid (So2x-250/16 ve So2x-F/5) ve iki adet autotetraploid (So4x-F/1 ve Sf4x-250/39) en yüksek skor puanı almıştır. Bu bulguların, adaçayında evrimsel bitki ıslahına yönelik kapsamlı çalışmalara değerli katkılar sağlaması beklenmektedir.