Türkiye'de yağlık ayçiçeği üretimi yapan işletmelerin ekonomik analizi ve çevresel etkinliği
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Isparta Uygulamalı Bilimler Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Tarım Ekonomisi Anabilim Dalı, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2025
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: BEKTAŞ KADAKOĞLU
Danışman: Bahri KARLI
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Araştırmanın amacı yağlık ayçiçeği üretimi yapan işletmelerin ekonomik analizinin yapılması, yağlık ayçiçeği üretiminin çevresel etkisinin ölçülmesi, işletme düzeyinde çevresel etkinliğin tahmin edilmesi, çevresel etkinlik belirleyicilerinin tespit edilmesi ve işletme düzeyinde sürdürülebilirliğin ortaya konulmasıdır. Araştırmanın işletme düzeyindeki verileri, Türkiye yağlık ayçiçeği ekim alanlarının %54.57'sini, üretiminin ise %53.81'ini oluşturan Tekirdağ, Edirne, Kırklareli ve Konya illerinde yağlık ayçiçeği üretimi yapan 222 tarım işletmesinden anket yoluyla toplanmıştır. Çevresel etkilerin ölçülmesinde yaşam döngüsü analizi, çevresel etkinliğin tahmin edilmesinde veri zarflama analizi ve sürdürülebilirliğin ortaya konulmasında sürdürülebilirlik indeksi kullanılmıştır. Çevresel etkinlik, sürdürülebilirlik ve ekonomik performans ilişkisi bir arada incelenmiştir. Araştırma sonuçlarına göre yağlık ayçiçeği üretim değerinin toplam gayrisafi üretim değeri içerisindeki payı %47.29'dur. Türkiye'de 1 kg yağlık ayçiçeği üretimi için atmosfere 0.459 kg CO2-eş sera gazı salınmaktadır ve sera gazı salınımı işletme büyüklüğü arttıkça artmaktadır. İncelenen tarım işletmeleri üretimlerini azaltmaksızın ve çevreye ilave etki yapmaksızın girdi kullanım miktarlarını %21.9 oranında azaltma imkânına sahip oldukları belirlenmiştir. İşletmecilerin yağlık ayçiçeği üretimde deneyim süresi, üretim sistemleri, işletmecilerin çevresel bilgi düzeyleri ve işletmecilerin çevresel üretim sistemlerini uygulama durumları çevresel etkinliğe pozitif yönde; işletmecilerin tarımsal deneyim süresi, işletmelerdeki hanehalkı büyüklüğü, işletmecilerin çevresel ifadelere katılımları ise çevresel etkinliğe negatif yönde etki etmektedir. İşletmelerin ekonomik, sosyal, çevresel ve politik sürdürülebilirlik indeksleri sırasıyla 0.45, 0.63, 0.42 ve 0.50; genel sürdürülebilirlik indeksi ise 0.50 olarak belirlenmiştir. Çiftçilere yönelik çevresel bilgi düzeylerini artırıcı eğitimlerin düzenlenmesi, verimli sulama yöntemlerinin ve çevre dostu üretim sistemlerinin uygulanmasının teşvik edilmesi yağlık ayçiçeği üretiminde fazladan kullanılan girdileri azaltacak, işletmelerin kârlılıklarını ve çevresel etkinliklerini artıracak, doğaya daha az sera gazı salınımı gerçekleşecektir.