Aspir (carthamus tinctorius L.) bitkisinde kimyasal polen kısırlığı ve morfolojik markör destekli hibrit tohum üretim olanaklarının araştırılması

---

Tezin Türü: Yüksek Lisans

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Isparta Uygulamalı Bilimler Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Tarla Bitkileri Anabilim Dalı, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2025

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: EDA PINAR AKCAN

Danışman: Hasan BAYDAR

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

Aspir (Carthamus tinctorius L.), Compositae (Asteraceae) familyasından çok değerli bir yağ ve enerji bitkisidir. Dünya genelinde yetiştirilen aspir çeşitlerinin büyük çoğunluğu standart çeşitler olup henüz hibrit çeşitler yaygınlaşmış değildir. Bu çalışmada, dikenlilik gibi monogenik bir markör karakter esas alınarak gibberellik asit (GA₃) destekli hibrit aspir tohumluğu üretim olanakları araştırılmıştr. 2022 yılında dikensiz 'Dinçer 5-18-1' çeşidi ana (♀) ebeveyn ve dikenli 'Olas' çeşidi baba (♂) ebeveyn olarak karışık ekim [%50♀ + %50♂] ve sıraya ekim [1♀:1♂; 2♀:2♂; 4♀:2♂ ve 6♀:2♂] olacak şekilde ekilmişler, dişi ebeveyne kimyasal erkek kısırlık (Ch-MS) yaratmak için gibberellik asit (GA3) uygulaması (çiçek tomurcuklarına birer hafta aralıklarla 2 defa 100 ppm) yapılarak açıkta tozlaşmaya bırakılmıştır. GA3 uygulanmış dikensiz dişi ebeveyn sıraları hasat edilmiş ve 2023 yılında tesadüf blokları deneme deseninde 3 tekerrürlü olarak yetiştirilmiştir. Rozet yapraklılık döneminde dikenli bitkiler sayılarak yabancı döllenme oranı belirlenmiştir. Doğal koşullarda yabancı döllenme oranı %9.29-19.30 arasında iken, 2♀:2♂ ekim deseninde yetiştirilen ve GA₃ püskürtülen bitkilerde yabancı döllenme oranı %86.82'ye çıkmıştır. F1 popülasyonunun tohum veriminde sırasıyla %53.19 ve %42.86 oranlarında heterosis ve heterobeltiyosis oranları tespit edilmiş, bilhassa tabla çapı, tablada tohum sayısı ve 1000 tane ağırlığı gibi verimle doğrudan bağlantılı özelliklerin pozitif heterosis ve heterobeltiyosis göstermesi nedeniyle F1 melezinin tohum verimi ebeveynlerine göre önemli seviyede artış göstermiştir. Bu araştırmadan elde edilen bulgular, aspir gibi yüksek oranlarda kendine döllenen bir bitkide, kastrasyon ve elle tozlaştırma işlemlerine gerek duyulmadan GA3 destekli hibrit (melez) tohum üretiminin mümkün olabileceğini göstermiştir.